Mô hình dưỡng lão bán trú mở ra hướng hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng, đồng thời giảm áp lực chăm sóc cho gia đình trong bối cảnh Việt Nam già hóa nhanh.

Tại Việt Nam, số người từ 60 tuổi trở lên đã đạt 14,2 triệu người vào năm 2024, tương đương khoảng 14% dân số. Khi tuổi thọ tăng nhưng thời gian sống khỏe mạnh còn hạn chế, nhu cầu chăm sóc dài hạn trở thành vấn đề mà từng gia đình khó có thể tự giải quyết.

Trong nhiều năm làm việc tại bệnh viện, Tiến sĩ, bác sĩ Quan Thế Dân từng chứng kiến một vụ án đau lòng liên quan đến việc chăm sóc người mẹ bệnh nặng. Người con út sơ ý khiến mẹ ngã tử vong, sau đó mất kiểm soát khi bị cha và anh trai trách mắng, dẫn đến việc sát hại cả hai người. Câu chuyện cho thấy áp lực chăm sóc kéo dài có thể đẩy một gia đình vào bi kịch, dù trước đó những người con được nhận xét là hiếu thảo.

Chăm sóc người già bệnh nặng không chỉ là việc đưa đi khám hay nhắc uống thuốc. Công việc còn bao gồm trở mình, thay tã, đút ăn, thức đêm và lo chi phí điều trị. Khi những trách nhiệm ấy dồn lên một người trong thời gian dài, thể lực và tinh thần của người chăm sóc đều có thể suy kiệt.

Y học gọi tình trạng này là gánh nặng của người chăm sóc. Nó thường hình thành từ những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày, nhất là khi người chăm sóc bị cô lập và không có ai chia sẻ. Vì vậy, chỉ khuyên con cháu phải tận tụy với cha mẹ là chưa đủ; gia đình cần có những dịch vụ hỗ trợ thực tế.

Bài toán càng cấp thiết khi Việt Nam đang già hóa thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Theo Điều tra dân số giữa kỳ năm 2024, cả nước có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên. Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ xấp xỉ 18 triệu; vào giữa thế kỷ, người cao tuổi có thể chiếm khoảng một phần tư dân số.

Tuổi thọ trung bình của người Việt đạt 74,7 tuổi vào năm 2024, trong khi số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 64. Trung bình, người cao tuổi phải sống cùng bệnh tật khoảng 10 năm và thường mắc từ ba đến bốn bệnh. Đây là khoảng thời gian cần sự phối hợp giữa gia đình, y tế và các dịch vụ chăm sóc.

Áp lực không chỉ nằm ở số lượng người cần hỗ trợ. Khoảng một phần tư người cao tuổi hiện có lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng; hệ thống y tế chịu sức ép về chi phí và nhân lực chăm sóc. Khi dịch vụ công chưa đáp ứng đủ nhu cầu, phần lớn trách nhiệm vẫn quay về gia đình.

Dưỡng lão bán trú có thể lấp khoảng trống chăm sóc

Ở nhiều gia đình, giải pháp hiện nay là có người nghỉ việc để chăm cha mẹ hoặc thuê người giúp việc theo giờ, theo ngày hay ở lại nhà. Những cách làm này phản ánh nhu cầu có thật, nhưng chưa tạo thành một hệ thống chăm sóc dài hạn được tổ chức đồng bộ.

Mô hình dưỡng lão nội trú cũng chưa dễ phổ biến tại Việt Nam. Nhiều người cao tuổi không muốn rời nhà để sống tại cơ sở chăm sóc, trong khi chi phí có thể vượt khả năng của gia đình. Cả nước hiện có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi, phục vụ chừng 11.000 người.

Dưỡng lão bán trú là một hướng tiếp cận khác. Buổi sáng, người cao tuổi được đưa đến trung tâm để sinh hoạt cộng đồng, tập luyện và kiểm tra sức khỏe; đến chiều, con cháu đón về nhà. Cách tổ chức này giúp người già tiếp tục sống trong gia đình, đồng thời để người thân có thời gian làm việc và chăm lo cuộc sống riêng.

So với mô hình nội trú, cơ sở bán trú có thể giảm chi phí vì không cần bố trí giường ngủ và nhân viên trực đêm; một địa điểm cũng có khả năng phục vụ nhiều người hơn. Tuy nhiên, mô hình này không phù hợp với mọi trường hợp. Người còn đi lại, sinh hoạt được, bắt đầu suy giảm trí nhớ hoặc cần theo dõi bệnh mạn tính có thể hưởng lợi; người nằm liệt sau tai biến vẫn cần chăm sóc tại nhà hoặc tại cơ sở dài hạn.

Do đó, dưỡng lão bán trú nên được xem là một tầng trong hệ thống gồm chăm sóc tại nhà, bán trú và nội trú dài hạn. Nếu người cao tuổi được hỗ trợ từ giai đoạn phù hợp, họ có thể trì hoãn việc phải chuyển sang hình thức chăm sóc chuyên sâu hơn; gia đình cũng giảm nguy cơ kiệt sức.

Chính sách đã có những bước khởi đầu. Cuối năm 2025, Thủ tướng ban hành Chỉ thị 35 về công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số, giao Bộ Y tế hướng dẫn địa phương phát triển mô hình chăm sóc ban ngày và nhà sinh hoạt cộng đồng theo hướng “sáng đón đi, tối đưa về”. Các địa phương được yêu cầu rà soát trụ sở dôi dư sau sắp xếp để ưu tiên làm trung tâm chăm sóc ban ngày tại xã, phường.

Tháng 6/2026, Quyết định 1116/QĐ-TTg sửa đổi Chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030 tiếp tục đưa cơ sở chăm sóc ban ngày vào nhóm mô hình cần xây dựng, triển khai theo hướng xã hội hóa.

Dù vậy, văn bản chính sách chưa tự động tạo ra dịch vụ. Cần xác định ai chịu trách nhiệm đưa đón người cao tuổi khi con cháu đi làm, mức phí nào phù hợp với gia đình thu nhập trung bình, nguồn nhân lực được đào tạo lấy từ đâu và cách mở rộng mô hình đến nông thôn, nơi hai phần ba người cao tuổi đang sinh sống.

Những vấn đề này cần được giải quyết bằng hướng dẫn cụ thể, cơ chế tài chính và chính sách để khu vực tư nhân tham gia. Nếu thiếu các điều kiện ấy, mô hình dù có chủ trương đúng vẫn khó tiếp cận những gia đình cần hỗ trợ nhất.

Chăm sóc cha mẹ không nhất thiết đồng nghĩa với việc con cái phải tự mình đảm nhận mọi công việc. Điều quan trọng là người cao tuổi được sống an toàn, còn gia đình có sự trợ giúp phù hợp. Dưỡng lão bán trú có thể góp phần đạt mục tiêu đó, nếu được tổ chức như một dịch vụ thiết yếu trong hệ thống chăm sóc dài hạn.

Bùi Hà (tổng hợp) 

Từ Khóa: