Sơn La – Ông Hàng A Sở phát triển vườn mận hậu, cam đường trên khoảng 8 ha, tạo nguồn thu hàng tỷ đồng mỗi năm và việc làm cho hàng chục lao động.
- Tự đào rãnh trong nhà để chống triều cường ở TPHCM
- Hai cha con bị khởi tố trong vụ tháo thiết bị giám sát tàu cá
- Cánh cửa đến nước Nga rộng mở hơn với người Việt
Hơn 30 năm trước, gia đình ông chủ yếu trồng ngô, sắn trên đất dốc nhưng vẫn có lúc thiếu ăn, phải vào rừng đào củ mài. Từ năm 1993, ông bắt đầu thử nghiệm cây mận hậu; sau đó tiếp tục đưa cam đường canh vào vườn, từng bước thay đổi cách sản xuất.
Ông Sở, người Mông ở tổ dân phố Pa Khen, phường Thảo Nguyên, tỉnh Sơn La, hiện đã 71 tuổi nhưng vẫn thường xuyên thăm vườn. Khoảng 8 ha cây ăn quả của gia đình gồm hai loại chủ lực là mận hậu và cam đường canh.
Trước đây, vợ chồng ông làm nương quanh năm mà thu nhập vẫn không đủ nuôi bốn người con. Đất dốc, cây ngắn ngày cho năng suất thấp, giá cả thiếu ổn định khiến công sức bỏ ra không chuyển thành nguồn sống vững chắc.
“Nếu tiếp tục cách canh tác cũ, bao giờ mới đủ ăn”, câu hỏi khiến ông trăn trở hàng đêm. Ông quyết định tìm loại cây phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu địa phương và có khả năng mang lại giá trị cao hơn.
Khi làm cán bộ đoàn, qua những chuyến đi và tiếp xúc với các vùng trồng mận, ông nhận thấy loại quả này được người tiêu dùng ưa chuộng, có thể phát triển thành hàng hóa. Năm 1993, ông đưa mận hậu về trồng thử; đến năm 1998, diện tích đã vượt 4 ha và mận dần trở thành nguồn thu chính của gia đình.
Kỹ thuật canh tác quyết định chất lượng và giá bán
Mở rộng diện tích chưa đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế cao. Trong những năm đầu, ông và nhiều hộ trồng mận chủ yếu chăm sóc theo kinh nghiệm, chưa nắm vững kỹ thuật tạo tán, cắt tỉa và cân đối dinh dưỡng. Cây phát triển rậm, quả nhiều nhưng chất lượng không đồng đều, hình thức kém nên giá bán thấp.
Bước ngoặt đến khi ông tham gia dự án ASODIA giai đoạn 2009-2014 và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, đốn tỉa. Thay vì để cây phát triển tự nhiên, ông loại bỏ những cành không cần thiết, giữ lại cành chính và tạo tán để dinh dưỡng tập trung nuôi quả.
Cách làm này ban đầu vấp phải sự nghi ngại. Khi ông cắt bỏ nhiều cành, một số người quen cho rằng như vậy là phá cây và không tiếp tục làm theo. Ông vẫn kiên trì áp dụng kỹ thuật, quan sát sự thay đổi qua từng vụ.
Sau khoảng ba năm, cây phục hồi, tán thấp và thông thoáng hơn, quả to, đẹp, đồng đều. Sản lượng mỗi cây giảm từ 1-2 tạ xuống 70-80 kg, nhưng chất lượng được nâng lên, thuận lợi hơn cho thu hoạch và tiêu thụ. Kinh nghiệm này cho thấy số lượng quả không phải yếu tố duy nhất quyết định thu nhập; chất lượng và giá bán cũng có vai trò quan trọng.
Ông tiếp tục hướng dẫn kỹ thuật cho các hộ trong vùng thông qua những buổi học và trao đổi kinh nghiệm. Với các gia đình khó khăn chưa đủ tiền mua giống, ông hỗ trợ cây mận, có đợt lên tới hàng nghìn cây, giúp họ giảm bớt khoản đầu tư ban đầu.
Năm 2013, ông tiếp tục thử nghiệm cam đường canh, đưa giống từ Hưng Yên về trồng. Vì chưa có nhiều kinh nghiệm, ông thường xuyên hỏi người quen về cách chăm sóc bộ rễ, phòng bệnh vàng lá, thối rễ và điều tiết quá trình ra hoa, đậu quả. Qua nhiều mùa vụ, ông dần tìm được phương pháp phù hợp với điều kiện khí hậu Mộc Châu.
Cam đường canh đòi hỏi sự chăm sóc tỉ mỉ. Nếu bộ rễ nhiễm bệnh, cây có thể suy kiệt, rụng quả, thậm chí phải chặt bỏ; vào mùa khô, người trồng còn phải duy trì độ ẩm để cây nuôi quả. Ông chủ động bổ sung dinh dưỡng sau thu hoạch và phòng bệnh sớm, thay vì chờ cây suy yếu mới xử lý.
Hiện khoảng 1,5 ha trong tổng diện tích vườn được dành trồng cam. Sản lượng loại quả này đạt trung bình khoảng 30 tấn mỗi năm, có năm thuận lợi lên 50-60 tấn. Cam tại Mộc Châu có thể chín sớm hơn khoảng 15-20 ngày so với một số vùng khác, tạo lợi thế khi bán vào đầu vụ.
Tổng sản lượng mận và cam của gia đình đạt khoảng 120 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí, mô hình mang lại thu nhập khoảng 2,2-3,2 tỷ đồng. Vườn cây còn tạo việc làm cho khoảng 15 lao động thường xuyên và 20-30 lao động thời vụ, với mức thu nhập khoảng 6-10 triệu đồng mỗi tháng cho mỗi người.
Dù vậy, kết quả sản xuất vẫn chịu ảnh hưởng từ thời tiết và đầu ra. Năm 2024, mưa đá làm nhiều vườn mận thiệt hại; năm sau, có vườn sai quả nhưng thương lái không thu mua hết, khiến một số hộ phải để quả chín trên cây. Không thu hồi đủ chi phí đầu tư, người trồng lại thiếu vốn chăm sóc cho vụ tiếp theo.
Đến năm 2026, việc đầu tư dè dặt khiến chất lượng ở nhiều vườn không còn như trước, trong khi giá bán thiếu ổn định. Theo ông Sở, người trồng phải đối mặt với hai rủi ro: thời tiết có thể làm mất mùa, còn khi được mùa thì việc tiêu thụ vẫn chưa chắc chắn.
Ông mong địa phương có thêm cơ sở thu mua và chế biến để mận không chỉ được bán tươi mà còn có thể làm mận sấy hoặc sản phẩm khác. Thêm kênh tiêu thụ sẽ giúp giảm phụ thuộc vào thời điểm thu hoạch và hạn chế tình trạng quả chín không bán được.
Năm 2026, ông Sở được vinh danh là “Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới”. Sự ghi nhận này đến sau nhiều năm ông tìm cách nâng hiệu quả sản xuất, song những vấn đề về thị trường và chế biến vẫn là bài toán cần giải quyết để thành quả của người trồng cây ăn quả ổn định hơn.
Bùi Hà (tổng hợp)